रत्नम अर्गानिक मल : नेपालको कृषि आत्मनिर्भरता, माटोको स्वास्थ्य र स्वदेशी औद्योगिक विकासको एउटा नयाँ प्रयास

ईश्वरी प्रसाद खरेल

नेपाललाई कृषि प्रधान देश भनिन्छ । यहाँका अधिकांश नागरिकको जीविकोपार्जन प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिसँग जोडिएको छ। तर विडम्बना के छ भने कृषि उत्पादनका लागि अत्यन्त आवश्यक पर्ने रासायनिक मलमा नेपाल आज पनि विदेशी बजारमाथि निर्भर छ ।

धान, गहुँ, मकै, तरकारी तथा अन्य नगदेबाली उत्पादन गर्ने किसानले हरेक वर्ष मलको अभाव, मूल्यवृद्धि र समयमै मल नपाउने समस्यासँग जुध्नुपरेको छ। सरकारले अर्बौं रुपैयाँ खर्च गरेर विदेशबाट रासायनिक मल आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ । यस्तो परिस्थितिमा स्वदेशमै मल उत्पादन गर्ने उद्योगहरूको स्थापना र विकास राष्ट्रिय आवश्यकताको विषय बनेको छ ।

यही सन्दर्भमा रुपन्देहीको भैरहवा नजिक रोहिणी गाउँपालिका–४, कोटहवामा स्थापित ग्रो मोर फर्टिलाइजर एन्ड केमिकल प्रा.लि. र यसले बजारमा ल्याएको रत्नम अर्गानिक दानेदार मल नेपालको कृषि क्षेत्रमा एउटा महत्वपूर्ण औद्योगिक पहलका रूपमा देखा परेको छ ।

कोरोना महामारीका समयमा भारतबाट मल आयात तथा आपूर्तिमा अवरोध हुँदा नेपाली किसानले ठूलो समस्या भोग्नुपरेको थियो। यही अवस्थाबाट प्रेरित भएर उद्यमी दम्पती सिद्धार्थ अग्रवाल र पुनमकुमारी अग्रवालले स्वदेशमै अर्गानिक मल उत्पादन गर्ने उद्योग स्थापना गर्ने योजना अघि सारेका थिए । करिब ३० करोड रुपैयाँ लगानीमा पाँच बिघा क्षेत्रफलमा यो उद्योग स्थापना गरिएको सार्वजनिक विवरण छ । उद्योगको उत्पादन क्षमता दैनिक २०० मेट्रिक टन रहेको बताइएको छ। यस उद्योगले रत्नम ब्रान्डमा दानेदार प्राङ्गारिक मल उत्पादन गरी बजारमा पठाएको छ ।

यो उद्योग केवल मल उत्पादन गर्ने व्यावसायिक प्रतिष्ठान मात्र होइन, कृषि उत्पादन, माटोको स्वास्थ्य, स्वदेशी उद्योग र आयात प्रतिस्थापनको सम्भावनासँग जोडिएको प्रयास पनि हो ।

कुनै पनि मलको वास्तविक गुणस्तर त्यसमा रहेका पोषक तत्व, तिनको मात्रा र उपलब्धतामा निर्भर हुन्छ । रत्नम अर्गानिक मलको सन्दर्भमा नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटासियम, क्याल्सियम, सल्फर, म्याग्नेसियम, फलाम तथा प्राङ्गारिक पदार्थ जस्ता तत्वहरूको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। नाइट्रोजनले बिरुवाको हरियो वृद्धि र पातको विकासमा सहयोग गर्छ । फस्फोरसले जराको विकास, फूल र बीउ निर्माणमा भूमिका खेल्छ । पोटासियमले बिरुवाको समग्र स्वास्थ्य र पानी व्यवस्थापनमा सहयोग पु¥याउँछ। क्याल्सियम, सल्फर, म्याग्नेसियम र फलामले पनि बिरुवाका विभिन्न जैविक प्रक्रियामा योगदान गर्छन्।

प्राङ्गारिक पदार्थले माटोको संरचना सुधार्न, पानी धारण गर्ने क्षमता बढाउन र माटोमा रहेका उपयोगी सूक्ष्मजीवको गतिविधिलाई सहयोग गर्न सक्छ । तर यी तत्वहरू रत्नम मलमा कति प्रतिशत छन् भन्ने कुरा यसको आधिकारिक प्याकेटको विवरण वा प्रयोगशाला परीक्षण प्रतिवेदनबाट मात्र यकिन गर्न सकिन्छ । अनुमानका आधारमा तत्वको मात्रा दाबी गर्नु उचित हुँदैन । 

नेपालमा किसानले मुख्य रूपमा युरिया, डीएपी र पोटासजस्ता रासायनिक मल प्रयोग गर्दै आएका छन् । यी मलले बिरुवालाई आवश्यक पोषक तत्व तुलनात्मक रूपमा छिटो उपलब्ध गराउँछन् । तर आवश्यकताभन्दा बढी प्रयोग गर्दा माटोको जैविक गुणस्तर, पोषक तत्वको सन्तुलन र वातावरणमा नकारात्मक असर पर्न सक्छ । लामो समयसम्म माटोमा जैविक पदार्थ नथपी रासायनिक मलमा मात्र निर्भर हुँदा माटोको संरचना कमजोर हुने, जैविक पदार्थ घट्ने र उपयोगी सूक्ष्मजीवको गतिविधि प्रभावित हुने जोखिम रहन्छ ।

त्यसैले आधुनिक कृषिमा रासायनिक मलको उचित प्रयोगसँगै प्राङ्गारिक मलको प्रयोगलाई पनि महत्व दिइन्छ । रत्नमजस्ता दानेदार प्राङ्गारिक मलको उद्देश्य माटोमा जैविक पदार्थ थप्नु, पोषक तत्वको सन्तुलन कायम राख्न सहयोग गर्नु र माटोको दीर्घकालीन स्वास्थ्य सुधार गर्नु हो ।

यहाँ एउटा महत्वपूर्ण वैज्ञानिक तथ्य बुझ्न आवश्यक छ—प्राङ्गारिक मल र रासायनिक मलको काम पूर्ण रूपमा एउटै हुँदैन । रासायनिक मलले निश्चित पोषक तत्व छिटो उपलब्ध गराउँछ भने प्राङ्गारिक मलले माटोको जैविक गुणस्तर सुधार्दै पोषक तत्व क्रमशः उपलब्ध गराउन सक्छ । त्यसैले प्राङ्गारिक मललाई सबै अवस्थामा युरिया वा डीएपीको एक बोरा बराबरको प्रतिस्थापन मान्न मिल्दैन । माटो परीक्षण, बालीको आवश्यकता र मलको पोषक तत्वको परीक्षणका आधारमा दुवैको सन्तुलित प्रयोग गर्नु बढी वैज्ञानिक हुन्छ ।

रत्नम अर्गानिक मलको सम्भावित फाइदामध्ये माटोको स्वास्थ्य सुधार महत्वपूर्ण पक्ष हो । प्राङ्गारिक पदार्थले माटोको भौतिक संरचना सुधार गर्न, माटो खुकुलो बनाउन र पानी धारण गर्ने क्षमता बढाउन सहयोग गर्छ । यसले माटोमा रहेका उपयोगी सूक्ष्मजीवका लागि खाद्य स्रोतको काम गर्न सक्छ। नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटासियम लगायतका पोषक तत्वले बालीको वृद्धि र विकासमा सहयोग पु¥याउँछन् । धान, गहुँ, मकै, दाल, प्याज, लसुन, तरकारी, फलफूल, उखु तथा अन्य नगदेबालीमा यसको प्रयोगको सम्भावना रहेको बताइएको छ। यद्यपि प्रत्येक बालीमा प्रयोग गर्ने मात्रा र विधि उत्पादकको प्रमाणित सिफारिस तथा कृषि प्राविधिकको सल्लाहअनुसार हुनु पर्छ ।

यस्तो उद्योग सञ्चालन गर्नु जति महत्वपूर्ण छ, यसको उत्पादन प्रक्रिया निरन्तर र गुणस्तरीय बनाइराख्नु त्यति नै चुनौतीपूर्ण पनि छ । प्राङ्गारिक मल उत्पादनका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थ पर्याप्त मात्रामा, उचित मूल्यमा र निरन्तर उपलब्ध हुनु पर्छ। गुणस्तरहीन वा दूषित कच्चा पदार्थले अन्तिम उत्पादनको गुणस्तरमा असर पार्न सक्छ। प्रत्येक उत्पादन खेपमा नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटासियम, प्राङ्गारिक कार्बन र अन्य तत्वको मात्रा निर्धारित मापदण्डअनुसार कायम राख्नु पर्छ ।

कच्चा पदार्थको प्रशोधन, मिश्रण, दानादार बनाउने प्रविधि, सुकाउने, प्याकेजिङ र भण्डारणमा ठूलो खर्च लाग्छ। उत्पादन क्षमता ठूलो भए पनि बजारको माग कमजोर भयो भने उद्योगको सञ्चालन खर्च धान्न कठिन हुन सक्छ। नेपालका किसान लामो समयदेखि युरिया र डीएपी प्रयोग गर्दै आएका छन् । नयाँ मलप्रति विश्वास जगाउन खेतबारीमै प्रयोगात्मक प्रदर्शन, कृषि प्राविधिकको परामर्श र प्रमाणित नतिजा आवश्यक हुन्छ ।

भैरहवामा उत्पादन भएको मल सुदूरपश्चिम, कर्णाली र हिमाली जिल्लाका किसानसम्म पु¥याउँदा ढुवानी खर्च थपिन्छ। किसानले सहज रूपमा र उचित मूल्यमा मल पाउने वितरण प्रणाली बनाउनु पर्छ। यसका लागि कृषि सहकारी, स्थानीय तह, कृषि सामग्री विक्रेता र किसान समूहबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ । सरकारले पनि गुणस्तर प्रमाणित स्वदेशी मल उद्योगलाई उचित प्रोत्साहन र प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउनु पर्छ ।

नेपालको कृषि क्षेत्रको अर्को ठूलो विडम्बना भनेको कृषि प्रधान देश भएर पनि हामीले आफ्नै देशमा आवश्यक पर्ने प्रमुख रासायनिक मल उत्पादन गर्न नसक्नु हो । युरिया उत्पादनका लागि अमोनिया आवश्यक पर्छ । त्यसका लागि प्राकृतिक ग्यास वा अन्य उपयुक्त ऊर्जा र प्रविधि चाहिन्छ। डीएपी उत्पादनका लागि रक फस्फेट, सल्फ्युरिक एसिडलगायतका कच्चा पदार्थ आवश्यक पर्छन् । नेपालमा यी सबै आवश्यक कच्चा पदार्थ, प्रविधि र औद्योगिक पूर्वाधार सहज रूपमा उपलब्ध छैनन् ।

फलस्वरूप हामीले विदेशबाट मल आयात गर्नुपरेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य बढ्दा नेपालमा पनि मल महँगो पर्न सक्छ। आयातमा ढिलाइ हुँदा किसानले समयमै मल पाउँदैनन् । विदेशी मुद्रा ठूलो मात्रामा बाहिरिन्छ र सरकारी अनुदानमा ठूलो बजेट खर्च गर्नु पर्छ ।  अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक तनाव तथा आपूर्ति अवरोधको असर पनि नेपाली कृषिमा पर्छ ।

रासायनिक मल कारखाना स्थापना गर्ने बहस नेपालमा दशकौँदेखि चलिरहेको छ । तर ठूलो लगानी, कच्चा पदार्थ, प्रविधि, ऊर्जा, वातावरणीय प्रभाव र उत्पादन लागतका कारण यो काम अझै चुनौतीपूर्ण छ । नेपालको जलविद्युत् सम्भावनालाई प्रयोग गरेर पानीबाट हाइड्रोजन उत्पादन गरी हरित प्रविधिमा आधारित मल कारखाना स्थापना गर्ने सम्भावनाबारे पनि छलफल भइरहेको छ । तर त्यसका लागि व्यावसायिक सम्भाव्यता, निरन्तर विद्युत् आपूर्ति र ठूलो लगानी सुनिश्चित गर्नुपर्ने हुन्छ ।

यस्तो अवस्थामा स्वदेशमै प्राङ्गारिक मल उत्पादन गर्ने उद्योगको विकासलाई पनि राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नु आवश्यक छ । रत्नम उद्योगको सबैभन्दा ठूलो महत्व भनेको नेपालमै व्यावसायिक स्तरमा दानेदार प्राङ्गारिक मल उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गर्नु हो। यसले विदेशी मलमाथिको निर्भरता घटाउन सहयोग गर्न, प्राङ्गारिक मलको बजार विस्तार गर्न, माटोको स्वास्थ्य संरक्षण गर्ने कृषि प्रणाली विकास गर्न र स्वदेशी उद्योगमा लगानी प्रोत्साहन गर्न सक्छ ।

नेपालका अन्य प्रदेशमा पनि यस्ता उद्योग विस्तार गर्न सकिएमा स्थानीय स्तरमा उपलब्ध जैविक कच्चा पदार्थको उपयोग गरेर कृषि क्षेत्रलाई थप आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ । तर यसका लागि उत्पादनको गुणस्तर परीक्षण, मूल्य प्रतिस्पर्धा, किसानलाई प्राविधिक ज्ञान र सरकारी नीतिगत समर्थन अपरिहार्य हुन्छ ।

रत्नमजस्ता स्वदेशी मल उद्योगको संरक्षण र विकास गर्नु सरकारको पनि जिम्मेवारी हो । सरकारले आधुनिक प्रयोगशाला, कृषि अनुसन्धान, विभिन्न बालीमा मलको प्रभावकारिता परीक्षण र किसानका खेतबारीमा नमुना प्रदर्शन कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सहयोग गर्नु पर्छ । गुणस्तर प्रमाणित स्वदेशी मलको बजार विस्तारमा सहजीकरण गर्नु पर्छ । साथै कृषि सहकारी र स्थानीय तहसँग समन्वय गरेर वितरण प्रणाली प्रभावकारी बनाउनु पर्छ ।

नेपालमा प्राङ्गारिक मलको गुणस्तरका लागि सरकारी मापदण्ड पनि छन् । दानादार प्राङ्गारिक मलमा नाइट्रोजन न्यूनतम १ प्रतिशत, फस्फोरस न्यूनतम ०.५ प्रतिशत, पोटास न्यूनतम १ प्रतिशत र प्राङ्गारिक कार्बन न्यूनतम २० प्रतिशतजस्ता मापदण्ड तोकिएका छन् । यस्ता मापदण्डको कडाइका साथ पालना गराउनु आवश्यक छ । किसानले प्रयोग गर्ने मलको गुणस्तर प्रमाणित हुनु पर्छ र उत्पादकले आफ्नो उत्पादनको वास्तविक विवरण पारदर्शी रूपमा उपलब्ध गराउनु पर्छ ।

नेपालमा मलको समस्या नयाँ होइन। हरेक खेतीको मौसममा किसानले मलका लागि भोग्नुपर्ने दुःख, विदेशबाट मल आयात गर्नुपर्ने बाध्यता र अर्बौं रुपैयाँको आर्थिक भारले हाम्रो कृषि प्रणालीको कमजोर पक्ष उजागर गरिरहेको छ । कृषिप्रधान देशले आफ्नो माटोलाई आवश्यक पर्ने मलका लागि सधैँ विदेशको मुख ताक्नुपर्ने अवस्था दीर्घकालीन रूपमा उचित हुन सक्दैन ।

यस्तो अवस्थामा रुपन्देहीको कोटहवामा स्थापित ग्रो मोर फर्टिलाइजर एन्ड केमिकल प्रा.लि. र यसको रत्नम अर्गानिक मल उत्पादन एउटा उत्साहजनक स्वदेशी औद्योगिक प्रयास हो । यसले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ—नेपालमा पनि ठूलो लगानी गरेर आधुनिक प्रविधिबाट कृषि मल उत्पादन गर्न सकिन्छ ।

तर यस उद्योगको सफलता उत्पादन क्षमताको ठूलो अंकले मात्र निर्धारण गर्दैन। किसानले प्रयोग गर्दा प्राप्त गर्ने परिणाम, उत्पादनको वैज्ञानिक गुणस्तर, उचित मूल्य, बजारमा उपलब्धता र निरन्तर आपूर्तिले यसको वास्तविक सफलता निर्धारण गर्नेछ ।

रासायनिक मललाई एकैपटक पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्नेभन्दा पनि प्राङ्गारिक मलको प्रयोग बढाउँदै माटोको स्वास्थ्य सुधार गर्ने र आवश्यकताअनुसार रासायनिक मलको वैज्ञानिक प्रयोग गर्ने नीति अपनाउनु आजको आवश्यकता हो। हामीले रासायनिक मल कारखाना स्थापना गर्ने राष्ट्रिय बहसलाई पनि निरन्तरता दिनु पर्छ । त्यससँगसँगै प्राङ्गारिक मल उद्योगको विकास, कृषि अनुसन्धान र स्थानीय स्रोत साधनको सदुपयोगलाई प्राथमिकता दिनु पर्छ ।

अन्ततः किसानको समृद्धि भनेको देशको समृद्धि हो। माटो स्वस्थ भए मात्र कृषि स्वस्थ हुन्छ, कृषि स्वस्थ भए मात्र खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित हुन्छ । रत्नमजस्ता स्वदेशी उद्योगको सफलताले नेपाली उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गरोस्, किसानको उत्पादन लागत घटाउन सहयोग गरोस् र नेपालको कृषि क्षेत्रलाई आत्मनिर्भरताको बाटोमा अघि बढाओस् ।
हामीले अब मल मात्र उत्पादन गर्ने होइन, माटोको भविष्य उत्पादन गर्ने सोच विकास गर्नु पर्छ ।

स्वदेशी उद्योगको सम्मान गरौँ, माटोको स्वास्थ्य जोगाऔँ, किसानलाई आत्मनिर्भर बनाऔँ ।