आशा सामन्त
आजका धेरै विद्यार्थीहरूबीच एउटा सामान्य प्रश्न उठ्ने गर्छ “जनसङ्ख्या शिक्षा जस्तो बहुविषयक विषय पढेर आखिर के हुन्छ?” यो प्रश्न स्वाभाविक भए पनि यसको सही उत्तर नपाउँदा धेरै विद्यार्थीहरू अन्योलमा पर्ने गरेका छन् । वास्तवमा, जनसङ्ख्या शिक्षा केवल एउटा विषय मात्र नभई जीवन, समाज र विकासलाई बुझ्ने महत्वपूर्ण माध्यम हो ।
जनसङ्ख्या शिक्षा बहुविषयक प्रकृतिको विषय हो । यसले समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, स्वास्थ्य शिक्षा, वातावरण विज्ञान जस्ता विभिन्न क्षेत्रहरूलाई एकआपसमा जोड्छ । त्यसैले यो विषय अध्ययन गर्दा विद्यार्थीले कुनै एक पक्ष मात्र होइन, समग्र समाजको संरचना, समस्या र समाधानबारे व्यापक दृष्टिकोण विकास गर्न सक्छन्। यसले विद्यार्थीलाई गहिरो सोच्न, विश्लेषण गर्न र सही निर्णय लिन सक्षम बनाउँछ ।
यस विषयको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको यसको करियरसँगको सम्बन्ध हो । जनसङ्ख्या शिक्षा पढेका विद्यार्थीहरूले शिक्षण पेशा, सरकारी सेवा, जनगणना कार्य, योजना निर्माण, तथा विभिन्न NGO/INGO मा काम गर्ने अवसर प्राप्त गर्न सक्छन् । विशेष गरी आजको समयमा स्वास्थ्य, जनसङ्ख्या र विकाससँग सम्बन्धित क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको माग बढ्दै गएको छ। त्यसैले यो विषय रोज्नु भनेको भविष्यका सम्भावनाहरूलाई विस्तार गर्नु हो ।
त्यसैगरी, जनसङ्ख्या शिक्षाको ज्ञान केवल पुस्तकमा सीमित हुँदैन, यो हाम्रो दैनिक जीवनमा प्रत्यक्ष रूपमा प्रयोग हुन्छ। परिवार योजना, स्वास्थ्य सचेतना, बसाइँसराइ, वातावरण संरक्षण जस्ता विषयहरूमा सही निर्णय लिन यसले मद्दत गर्दछ। यसले व्यक्तिलाई जिम्मेवार नागरिक बन्न प्रेरित गर्दछ र समाजप्रति उत्तरदायी बनाउँछ ।
देशको समग्र विकास पनि जनसङ्ख्यासँग गहिरो रूपमा जोडिएको हुन्छ । जनसङ्ख्या व्यवस्थापन, स्रोत साधनको सही उपयोग, तथा आर्थिक योजना निर्माणमा यस विषयको ज्ञान अत्यन्त उपयोगी हुन्छ । यदि विद्यार्थीहरूले यस विषयलाई गहिरो रूपमा अध्ययन गरे भने, उनीहरू भविष्यमा नीति निर्माण गर्ने, समाज परिवर्तन गर्ने र देश विकासमा योगदान पु¥याउने सक्षम व्यक्तित्व बन्न सक्छन् ।
अन्ततः, जनसङ्ख्या शिक्षा केवल परीक्षा पास गर्ने विषय होइन, यो सोच र दृष्टिकोण परिवर्तन गर्ने माध्यम हो। यसले विद्यार्थीलाई जीवनका वास्तविक पक्षहरू बुझ्न सिकाउँछ र उनीहरूलाई सचेत, जिम्मेवार तथा सक्षम नागरिकको रूपमा विकास गर्न सहयोग पु¥याउँछ । त्यसैले, यो विषयप्रति अन्योलमा पर्नु भन्दा यसको महत्व बुझेर आत्मविश्वासका साथ अध्ययन गर्नु नै बुद्धिमानी हुनेछ ।
✍️ लेखक दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका सहायक प्राध्यापक हुन् ।
