ईश्वरी प्रसाद खरेल
नेपाल कृषि प्रधान देश हो, तर कृषिको उत्पादकत्व बढाउन वर्षौंदेखि रासायनिक मलमा निर्भर रहँदै आएको छ। तात्कालिक रुपमा यसले उत्पादन वृद्धि गरे पनि दीर्घकालीन रूपमा माटोको गुणस्तर, वातावरण, तथा मानव स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर परिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा अर्गानिक मल (Organic Fertilizer) दिगो र सुरक्षित विकल्पको रूपमा स्थापित हुँदैछ ।
रासायनिक मल प्रयोगबाट हुने प्रमुख बेफाइदाहरू
(१) माटोको प्राकृतिक शक्ति ह्रास
रासायनिक मलले माटोमा बसोबास गर्ने सूक्ष्म जीवहरू नष्ट गर्दछ।
माटो कठोर बन्छ, पानी सोस्ने र पोषण दिने क्षमता घट्छ ।
(२) स्वास्थ्यमा असर
रसायन मिसिएको खाद्यवस्तु उपभोग गर्दा दीर्घकालीन रोग क्यान्सर, मिर्गौला, लिभर समस्या बढ्ने सम्भावना।
(३) जल–माटो प्रदूषण
मल बगेर खोलानाला र भू–जलमा मिसिँदा प्रदूषणको खतरा ।
(४) आर्थिक निर्भरतास्
रासायनिक मल आयातमा अर्बौं रुपैयाँ खर्च हुने ।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य वृद्धिले किसान प्रभावित हुने।
रासायनिक मल कारखाना स्थापना लागत र चुनौती
यस्ता कारखानाका लागि अत्यधिक पूँजी ९अर्बौं०, प्राकृतिक ग्यास, प्राविधिक जनशक्ति, र ऊर्जा स्रोत आवश्यक हुन्छ ।
वातावरणीय मूल्याङ्कन, दीर्घकालीन मर्मत–सम्भार खर्च र उत्पादन लागत अत्यन्तै महँगो पर्न सक्छ।
नेपालमा यस्तो कारखाना स्थापना अल्पकालीन समाधान होइन।
अर्गानिक मल के हो
अर्गानिक मल भनेको जनावरको मल, कृषि फोहोर, बोटबिरुवाको कुहिएको अंश, कम्पोस्ट, बायोग्यास स्लरी आदिबाट बनाइने प्राकृतिक मल हो।
यसमा कार्बनिक पदार्थ, प्राकृतिक नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटासियम लगायतका तत्व हुन्छन् जसले माटोलाई जीवन्त राख्छ र दीर्घकालीन उत्पादन क्षमतामा सुधार ल्याउँछ।
अर्गानिक मलका फाइदाहरू
(१) माटोको उर्वराशक्ति कायम राख्छ।
(२) स्वस्थ, विषादी रहित अन्न उत्पादन।
(३) स्थानीय स्रोतको प्रयोगद्वारा लागत कम।
(४) ग्रामीण रोजगारी सिर्जना।
(५) दीर्घकालीन वातावरण संरक्षण।
नेपालमा अर्गानिक मल उत्पादनको सकारात्मक उदाहरण
नेपालमै अर्गानिक मल उत्पादनको उदाहरणीय प्रयास सुरु भइसकेको छ। भैरहवा स्थित “ग्रो मोर फर्टिलाइजर एन्ड केमिकल प्रालि” स्थापना गरिएको उद्योग ले “रत्नम दानेदार अर्गानिक मल ” हाल उत्पादनमा संलग्न रहेको छ।
यस उद्योगले दानेदार अर्गानिक मल उत्पादन गर्दैछ जुन प्रयोग गर्न सजिलो, भण्डारणयोग्य र माटोमैत्री हुन्छ। स्थानीय फोहोर तथा जैविक स्रोतहरूलाई सदुपयोग गर्दै ग्रामीण क्षेत्रमै रोजगार र कृषि उत्पादनमा योगदान पु¥याइरहेको छ।
यस्ता उद्योगहरूबाट नेपालको मल आत्मनिर्भरता हासिल गर्न सकिने सम्भावना प्रबल देखिन्छ।
नीति सिफारिसहरू
(१) अर्गानिक मललाई राष्ट्रिय कृषि नीतिमा प्राथमिकता दिने
(२) सहकारी वा निजी क्षेत्रसँग मिलेर स्थानीय उत्पादन केन्द्र खोल्ने
(३) रसायनिक मलको प्रयोगमा क्रमशः सीमा लगाउने
(४) किसानलाई अर्गानिक खेती तालिम, सर्टिफिकेसन र बजार पहुँच उपलब्ध गराउने
(५) यस्ता मौजूदा उद्योगहरूलाई कर छुट, प्राविधिक सहयोग, र बजार विस्तारमा सघाउने
रासायनिक मलको विकल्पको रूपमा अर्गानिक मल अब प्रयोग होइन आवश्यकता बनिसकेको छ। ग्रो मोर फर्टिलाइजर जस्ता उदाहरणहरूले प्रमाणित गरेका छन् कि नेपालमै उत्पादन सम्भव छ, प्रभावकारी छ र दीर्घकालीन रूपमा फाइदाजनक पनि छ
यदि सरकारले सही दिशा देखाएर निजी, सहकारी र सामुदायिक क्षेत्रमा अर्गानिक मल उद्योग स्थापना र प्रवद्र्धनमा सहयोग पु¥यायो भने, नेपालले आत्मनिर्भर र दिगो कृषि लक्ष्य सजिलै प्राप्त गर्न सक्छ ।
