–डम्बर सिह साउँद
मेरो जीवनको शैक्षिक यात्रामा नेपालका शिक्षकको पेशागत विकास सधैं व्यक्तिगत र भावनात्मक दृष्टिले गहिरो अनुभव भएको छ । मेरो शिक्षक जीवनको सुरुवात सन् २००९ मा सुदूरपश्चिम प्रदेशको विकट जिल्ला दार्चुलामा अवस्थित दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसबाट भयो । ती दिनहरू चुनौतीपूर्ण मात्र थिएनन्, कहिलेकाहीँ डर र अनिश्चितताले मन ढाक्थ्यो । तर कक्षामा विद्यार्थीहरूको चमकिला आँखा, जिज्ञासा, र नयाँ कुरा सिक्ने उत्साहले मलाई अघि बढ्न प्रेरित गर्यो । एउटा विद्यार्थीले कुनै नयाँ शब्दको प्रयोग गर्दा वा पाठमा सानो सफलता देखाउँदा मेरो मनमा अनौठो तृप्ति र आनन्द भरिन्थ्यो । त्यस्तै साना क्षणहरूले मलाई शिक्षक हुनु केवल जानकारी दिनु मात्र नभई अरूको जीवनमा हल्का तर स्थायी प्रभाव पार्ने यात्रा हो भन्ने विश्वास दिलायो ।
मेरो शैक्षिक यात्राले पनि मेरो दृष्टिकोणलाई फराकिलो बनायो। B.Ed., M.Ed., MPhil र PhD को अध्ययनले मलाई शिक्षकको वास्तविक शक्ति केवल पाठ्यक्रम पुरा गर्नु वा तालिममा उपस्थित हुनेमा होइन भन्ने कुरा सिकायो । शक्ति त तब आउँछ जब तपाईंले आफ्नो अभ्यासलाई निरन्तर परीक्षण गर्नु हुन्छ, सुधार गर्नु हुन्छ, र विद्यार्थीको सिकाइमा वास्तविक परिवर्तन देख्नु हुन्छ । शिक्षक हुनु केवल पेशा होइन; यो निरन्तर आत्म–समीक्षा, संवेदनशीलता र रचनात्मक प्रतिबद्धताको जीवनशैली हो ।
नेपालमा शिक्षक पेशागत विकासको वर्तमान अवस्थाले मलाई धेरै पटक निराश बनाएको छ । धेरै तालिमहरू केवल “उपस्थित भएर प्रमाणपत्र लिनुहोस्” भन्ने दिशामा केन्द्रित छन् । शिक्षकको वास्तविक चुनौती—जस्तो कि भौगोलिक कठिनाई, स्रोतको अभाव, र विद्यार्थीको फरक–फरक स्तर—प्रायः नजर अन्दाज हुन्छ । कहिलेकाहीँ तालिममा सहभागी हुनका लागि लामो यात्रा गर्नु पथ्र्यो, आर्थिक बोझ भोग्नु पथ्र्यो तर उपलब्धि शून्य हुने गर्थ्यो ।
शिक्षकको वास्तविक विकास स्वायत्तता, सक्रियता, र सहकार्यमा निर्भर हुन्छ । जब मैले आफ्नै पाठ योजना बनाउने, नयाँ शिक्षण विधि प्रयोग गर्ने, र सहकर्मीहरूसँग अनुभव आदान–प्रदान गर्ने अवसर पाएँ, तब मैले वास्तविक शिक्षक शक्ति महसुस गरें । Ryan र Deci (२०१७) का Self-Determination Theory अनुसार, शिक्षकले आफ्नो व्यावसायिक विकासमा नियन्त्रण महसुस गर्दा दीर्घकालीन प्रेरणा र सशक्तिकरण प्राप्त हुन्छ । नेपालका धेरै तालिमले यी आधारभूत आवश्यकताहरूलाई नजरअन्दाज गर्छन्, जसले नवप्रवर्तनशीलता र आत्मविश्वासलाई दबाउँछ ।
प्रतिबिम्बात्मक अभ्यास शिक्षकको जीवन र पेशागत पहिचानलाई नयाँ अर्थ दिन्छ । सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयले आयोजना गरेको पेशागत आचारसंहिता र प्रतिबिम्बात्मक अभ्यास कार्यशालाले मलाई कस्तो शिक्षक बन्न चाहन्छु भन्ने प्रश्न सोध्न बाध्य गर्यो । Arizona State University को अनलाइन पाठ्यक्रमले सहकार्य, अनुभव साझेदारी, र पाठ्यक्रम मूल्याङ्कनको महत्त्व बुझायो । तर COVID–१९ को समयमा Microsoft Teams तालिम सञ्चालन गर्दा मैले धेरै शिक्षक प्रविधिको आधारभूत ज्ञानबाट समेत वञ्चित भएको पाए । यसले मलाई पीडा दियो, तर साथसाथै नेपालको शिक्षक प्रशिक्षणमा डिजिटल असमानता र संरचनागत कमजोरी गहिरो रहेको छ भन्ने कुरा बुझ्न मद्दत गर्यो ।
शिक्षक पेशागत विकास केवल तालिममा उपस्थित हुनु मात्र होइन । यो अनुभव, प्रतिबिम्ब, सहकार्य र निरन्तर सिकाइमा आधारित हुनु आवश्यक छ । मैले कक्षापछि डायरी लेख्न थालेँ, सहकर्मीको अवलोकन समावेश गरेँ, र पाठ योजनामा सुधार ल्याएँ । Schon (१९८३) ले भनेझैँ, शिक्षकले शिक्षण कार्यको क्रममा र त्यसपछि समीक्षा गर्नु आवश्यक छ । यसले शिक्षकलाई आफ्नो निर्णय क्षमता र नवप्रवर्तनशीलता विकास गर्न सहयोग पुर्याउँछ ।
नेपालमा TPD को संरचनागत कमजोरी स्पष्ट छ । धेरै तालिम केवल एक पटकको कार्यशालामा सीमित हुन्छन्, अनुगमन र सहयोग प्रणाली कमजोर हुन्छ, र शिक्षकलाई दीर्घकालीन विकासको अवसर दिइँदैन । ग्रामीण शिक्षकहरू ICT, इन्टरनेट, र पुस्तकालय स्रोतको अभावमा छन् । राजनीतिक हस्तक्षेप, प्रशासनिक ढिलासुस्ती, र बजेट अभावले यो अवस्था अझ गहिरो बनाउँछ ।
मैले फिनल्याण्ड र सिंगापुरका शिक्षक विकास मोडेल अध्ययन गर्दा तिनीहरूको प्रणाली शिक्षक–केन्द्रित, दीर्घकालीन, र सहकार्यपूर्ण रहेको पाए। फिनल्याण्डमा शिक्षकलाई उच्च पेशागत सम्मान दिइन्छ, अनुसंधान र प्रतिबिम्बात्मक अभ्यास अनिवार्य छ, र उनीहरूलाई आफ्नो सिकाइ मार्गनिर्देशन गर्ने स्वतन्त्रता हुन्छ । सिंगापुरमा Academy of Singapore Teachers ले TPD को गुणस्तर सुनिश्चित गर्दछ, ICT तालिम अनिवार्य छ, र शिक्षक मूल्याङ्कन तथा करियर मार्गचित्र स्पष्ट छ । यी मोडेलहरू पूर्ण रूपमा नेपालमा लागू गर्न सकिँदैन, तर स्थानीय सन्दर्भअनुकूल रूपान्तरण अवश्य सम्भव छ—जस्तै शिक्षक नेतृत्वमा आधारित अनुसन्धान परियोजना, डिजिटल पूर्वाधारमा लगानी, र सहकार्यात्मक सिकाइ समुदाय निर्माण ।
शिक्षकको सक्रिय सहभागिता, प्रतिबिम्बात्मक अभ्यास, र सहकर्मीबाट सिकाइको वातावरण नै TPD को वास्तविक शक्ति हो । मैले पाठ्यक्रम रणनीति, सहकर्मी सुझाव, र विद्यार्थी प्रतिक्रियाबाट आफ्नो अभ्यास निरन्तर सुधार गर्दै गएँ । संघीय संरचनाले TPD विकेन्द्रित र स्थानीय सन्दर्भ अनुकूल बनाउन सुनौलो अवसर दिएको छ । ब्लेन्डेड लर्निङ, डिजिटल उपकरणको पहुँच, सहकर्मी–आधारित प्रतिबिम्ब समूह, र बहुभाषिक सामग्रीले शिक्षकको सिकाइ अनुभव समृद्ध बनाउन सक्छ ।
शिक्षक प्रेरणा बाह्य पुरस्कार वा प्रमाणपत्र मात्रबाट आउँदैन । शिक्षकले आफ्नो अभ्यासमा प्रभाव देख्दा, विद्यार्थीको सिकाइ सुधार्दा, र सहकर्मीहरूसँग ज्ञान आदान–प्रदान गर्दा आन्तरिक सन्तुष्टि अनुभव गर्छन् । यही कारणले Self-Determination Theory अनुसार स्वायत्तता, दक्षता, र सम्बन्ध अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
नेपालमा शिक्षक व्यावसायिक विकासलाई प्रभावकारी बनाउन दीर्घकालीन रणनीतिहरू आवश्यक छन् । शिक्षा बजेटको कम्तीमा ५% TPD का लागि छुट्याउनु, स्थानीय र प्रदेशस्तरमा TPD केन्द्र स्थापना, प्रशिक्षक–को–प्रशिक्षक मोडेल, डिजिटल पूर्वाधार विकास, सहकार्यात्मक सिकाइ समुदाय, र शिक्षक–नेतृत्वमा आधारित अनुसन्धान परियोजना आवश्यक छन् । विद्यालयमा प्रतिबिम्बात्मक डायरी, समकक्षी समीक्षा, र कार्यमूलक अनुसन्धान अनिवार्य हुनुपर्छ । अभिभावक, विद्यार्थी, र समुदायसँगको सहकार्यले शिक्षक प्रयासलाई मूल्यवान र प्रभावकारी बनाउँछ ।
शिक्षक व्यावसायिक विकास केवल तालिम वा प्रमाणपत्रको प्रक्रिया मात्र होइन; यो शिक्षकको मानसिक, भावनात्मक, र बौद्धिक प्रतिबद्धता हो। निरन्तर सिकाइ र सक्रिय सहभागिताबाट मात्र शिक्षणमा प्रभावकारी सुधार सम्भव हुन्छ । संसाधनको कमी, प्रष्ट नीतिको अभाव, र संरचनागत कमजोरी चुनौती भए तापनि, दीर्घकालीन र सन्दर्भअनुकूल TPD ले शिक्षकलाई वास्तविक परिवर्तनका एजेन्टमा रूपान्तरण गर्न सक्छ ।
नेपालमा शिक्षकलाई केन्द्रमा राखेर दिगो TPD विकास गर्ने सुनौलो अवसर छ । शिक्षक स्वायत्तता, सहकार्य, प्रतिबिम्बात्मक अभ्यास, र डिजिटल सक्षमता सुनिश्चित गर्दा ELT मात्र नभई समग्र शिक्षा प्रणालीमा सकारात्मक रूपान्तरण सम्भव हुन्छ । शिक्षक सशक्तिकरण र पेशागत विकासको सही संयोजनले विद्यार्थीको सिकाइ गुणस्तरीय र दीर्घकालीन बनाउन सक्छ । शिक्षकलाई सक्रिय एजेन्टको रूपमा स्थापित गर्नु, संरचनागत समर्थन प्रदान गर्नु, र प्रतिबिम्बात्मक अभ्यासलाई निरन्तर बनाउनु शिक्षा सुधारको आधारभूत आवश्यकता हो ।
(लेखक सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उप प्राध्यापक हुन् ।)
