नेत्र प्रकाश पन्त
सुदूरपश्चिमको मौलिक धर्म, संस्कृति, लोकसाहित्य, जनश्रुति र ऐतिहासिक स्मृतिलाई एउटै कृतिमा समेट्ने प्रयासस्वरूप पं. शिवदत्त पन्त ‘गर्ग’द्वारा लिखित ‘भागेश्वर महिमा’ महत्वपूर्ण सांस्कृतिक दस्तावेजका रूपमा प्रस्तुत भएको छ । भागेश्वरको धार्मिक महिमादेखि रामायण, महाभारत र श्रीमद्भागवतसँग सम्बन्धित धुनी, स्थानीय वीरगाथा, धुमारी, चैत तथा परम्परागत पर्वसम्मका विषय समेटिएको यस कृतिले सुदूरपश्चिमको मौखिक परम्परालाई लिखित अभिलेखमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरेको छ ।
विशेषतः मौखिक रूपमा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका लोकगाथा, धार्मिक अनुष्ठान, स्थानीय देवीदेवताको महिमा र समाजको सांस्कृतिक स्मृतिलाई लिपिबद्ध गर्नु यस पुस्तकको प्रमुख विशेषता हो । समयसँगै पुराना पुस्ताको स्मृतिमा सीमित हुँदै गएका यस्ता ज्ञान, विश्वास र परम्परा नयाँ पुस्तासम्म पु¥याउने उद्देश्यले कृति तयार गरिएको देखिन्छ ।
धार्मिक आस्थासँगै इतिहास र जनजीवनको चित्रण सुदूरपश्चिमको सांस्कृतिक पहिचान केवल धार्मिक आस्थामा सीमित छैन । यहाँका लोकगीत, धुमारी, चैत, अठवाली, रामलीला, कृष्णलीला, पाण्डवगाथा र वीरगाथाले समाजको इतिहास, जीवनदर्शन, सामूहिक स्मृति र सामाजिक सम्बन्धलाई समेत अभिव्यक्त गर्छन्। तर यस्ता परम्पराको ठूलो हिस्सा लिखित अभिलेखभन्दा मौखिक परम्परामै निर्भर रहँदै आएको छ ।
‘भागेश्वर महिमा’ले यही अभावलाई सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेको छ। कृतिमा धार्मिक स्थल, देवीदेवताको महिमा, पूजापद्धति, स्थानीय जनविश्वास र विभिन्न लोकगाथालाई समेट्दै सुदूरपश्चिमको सांस्कृतिक संसारलाई शब्दमा उतारिएको छ। यसले धर्म र संस्कृतिलाई अलग–अलग विषयका रूपमा नभई स्थानीय समाजको जीवनशैली, सामूहिक चेतना र परम्परासँग जोडेर प्रस्तुत गर्छ ।
रामायण, महाभारत र भागवतको स्थानीय लोकभाका पुस्तकको विषयवस्तुमा धार्मिक आख्यान र स्थानीय लोकपरम्पराको रोचक संयोजन देखिन्छ। रामचन्द्र धुनी, पाण्डव धुनी र कृष्ण धुनी यसका प्रमुख खण्ड हुन् । रामचन्द्र धुनीमा रामायणका विभिन्न प्रसङ्गलाई स्थानीय लोकलय र गायन परम्पराका माध्यमबाट प्रस्तुत गरिएको छ ।
रामको जन्म, सीताको स्वयंवर, वनवास, सीताहरण, जटायु, सुग्रीव, हनुमान, लङ्कायुद्धलगायतका प्रसङ्गले रामायणको कथालाई स्थानीय सांस्कृतिक अभिव्यक्तिसँग जोड्छन्। त्यस्तै, पाण्डव धुनीले महाभारतसँग सम्बन्धित परम्परालाई र कृष्ण धुनीले भागवतका प्रसङ्गलाई लोकभाका मार्फत जीवन्त बनाउने प्रयास गरेका छन् ।
यी सामग्री धार्मिक आख्यानको पुनर्कथन मात्र होइनन्; पुस्तौँदेखि गाइँदै र सुनिँदै आएका कथालाई स्थानीय भाषा, लय र प्रस्तुतिशैलीसहित संरक्षण गर्ने माध्यम पनि हुन् । यस दृष्टिले कृति लोकसाहित्य र धार्मिक संस्कृतिको अध्ययन गर्न चाहनेहरूका लागि उपयोगी सामग्री बन्न सक्छ ।
भागेश्वर महिमादेखि ओल्के संक्रान्तिसम्म
कृतिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष स्थानीय धार्मिक स्थल, पर्व, पूजाविधि र तीर्थपरम्पराको वर्णन हो। श्री भागेश्वर महिमा, भग्गालिङ्ग, शिवालिङ्ग तथा मालिकाको धुमारीजस्ता विषयले यस क्षेत्रका धार्मिक विश्वास र परम्परागत अभ्यासलाई समेट्छन् ।
भाद्र १ गते मनाइने ओल्के संक्रान्तिलगायतका सांस्कृतिक प्रसङ्गले स्थानीय पर्वपरम्परा र सामुदायिक जीवनको झलक दिन्छन्। भागेश्वरसँग सम्बन्धित धार्मिक स्थल, यात्रा, पूजाआजा, चढाइने सामग्री र अनुष्ठानका विवरणले स्थानीय धार्मिक संस्कृतिको स्वरूप बुझ्न सहयोग पु¥याउँछन् ।
कृतिमा उल्लिखित यस्ता विवरणको महत्व धार्मिक आस्थाको अभिव्यक्तिमा मात्र सीमित छैन। ती स्थानीय समुदायले आफ्नो भूगोल, परम्परा र सांस्कृतिक पहिचानलाई कसरी अथ्र्याउँदै आएका छन् भन्ने बुझ्ने आधारसमेत हुन्। यद्यपि जनश्रुतिमा आधारित विवरणलाई ऐतिहासिक प्रमाणका रूपमा स्थापित गर्न थप अनुसन्धान र अभिलेखीय अध्ययन आवश्यक रहन्छ ।
वीरगाथा र सामाजिक जीवनका कथा
‘भागेश्वर महिमा’का उल्लेखनीय पक्षमध्ये स्थानीय पात्र, वीरगाथा र सामाजिक जीवनसँग जोडिएका धुमारी तथा चैतहरू पनि हुन् । पैंकेला जोधाको इतिहास, नारद पनेरु, बिका पनेरु, दीपक रजवार, खपरे दैत्य, गुज्जर चेली, ठकुर–रौतेला तथा अन्य लोकगाथालाई कृतिमा स्थान दिइएको छ ।
यी गाथाले स्थानीय समाजले सम्झिराखेका पात्र, घटनाक्रम, संघर्ष र विश्वासलाई लोकअभिव्यक्तिका रूपमा सुरक्षित गर्छन् । कतिपय पात्र र घटनाबारे उपलब्ध विवरण मौखिक परम्परामा आधारित भएकाले तिनको ऐतिहासिक पक्ष पहिचान गर्न थप अनुसन्धान आवश्यक हुन सक्छ। तथापि, स्थानीय समुदायले तिनलाई कसरी स्मरण र अभिव्यक्त गर्दै आएको छ भन्ने अध्ययनका लागि यस्ता गाथा महत्वपूर्ण स्रोत हुन् ।
लोकगाथामा प्रयोग हुने भाषा, लय, संवाद र कथावाचन शैली आफैँमा सांस्कृतिक सम्पदा हुन् । यस्ता सामग्री लोप हुनु अघि संकलन र अभिलेखीकरण गर्नु लोकसाहित्यको संरक्षणका लागि महत्वपूर्ण काम हो ।
मौखिक सम्पदालाई लिखित अभिलेखमा रूपान्तरण
सुदूरपश्चिममा भागेश्वर, जगन्नाथ, महादेव, मालिकाअर्जुन, केदारलगायतका धार्मिक परम्परा तथा शैलेश्वरी, बडीमालिका, त्रिपुरासुन्दरी, निङ्गलासैनी र डागेश्वरीजस्ता देवीसँग सम्बन्धित अनेकौँ जनविश्वास प्रचलित छन्। यस्ता परम्पराको उत्पत्ति, महिमा, स्थापना र पूजा पद्धतिबारे समुदायमा विभिन्न जनश्रुति प्रचलित रहे पनि सबै विषयको पर्याप्त लिखित अभिलेख उपलब्ध नहुनु सांस्कृतिक अध्ययनको चुनौती हो ।
‘भागेश्वर महिमा’ले यही मौखिक सम्पदालाई लिपिबद्ध गर्ने प्रयास गरेको छ । यसले भावी पुस्तालाई आफ्नो समाजको विगत, भाषा, धार्मिक अभ्यास र सांस्कृतिक परम्परासँग परिचित गराउने आधार तयार गर्छ। साथै, यस्ता कृतिले अनुसन्धानकर्ता, लोकसाहित्यका अध्येता र स्थानीय संस्कृतिमा रुचि राख्नेहरूलाई थप खोज तथा अध्ययनका लागि प्रेरित गर्न सक्छन् ।
९४ वर्षको उमेरमा सिर्जनात्मक योगदान
यस कृतिका लेखक पं. शिवदत्त पन्त ‘गर्ग’को लेखनयात्रा पनि विशेष उल्लेखनीय छ । भूमिकामा उल्लेख भएअनुसार उहाँले ९४ वर्षको उमेरमा यो लेखनकार्य पूरा गर्नुभएको हो । वेद, पुराण, उपनिषद्, ज्योतिष, कर्मकाण्ड तथा लोकसंस्कृतिसँग सम्बन्धित विषयमा रुचि र अध्ययन राख्ने लेखकले आफ्नो अनुभव, ज्ञान र सांस्कृतिक चेतनालाई कृतिमा समेट्नुभएको छ ।
उमेरको उत्तरार्धमा समेत मौलिक संस्कृति र लोकपरम्पराको संरक्षणका लागि गरिएको यो प्रयासले व्यक्तिगत साधनालाई सामूहिक सांस्कृतिक सम्पदासँग जोडेको छ । पुस्तकको महत्व लेखकको उमेरमा मात्र होइन, उहाँले मौखिक परम्परालाई लेखनमार्फत सुरक्षित राख्न खोज्नुभएको उद्देश्यमा निहित छ ।
नयाँ पुस्ताका लागि सांस्कृतिक सम्पदाको सन्देश
कुनै पनि समाजको पहिचान उसका भाषा, लोकगीत, संस्कार, धार्मिक परम्परा, ऐतिहासिक स्मृति र जीवन पद्धतिमा निहित हुन्छ । यस्ता सम्पदा पुस्तान्तरण हुन सकेनन् भने समाजले आफ्नै विगत बुझ्ने महत्वपूर्ण आधार गुमाउन सक्छ ।
‘भागेश्वर महिमा’लाई यही सन्दर्भमा सुदूरपश्चिमको धार्मिक तथा लोकसांस्कृतिक सम्पदा अभिलेखीकरण गर्ने प्रयासका रूपमा हेर्न सकिन्छ । यसका विषयवस्तुलाई थप अनुसन्धान, स्थानीय जानकारसँगको संवाद र ऐतिहासिक स्रोतको अध्ययनसँग जोड्न सके यसले क्षेत्रीय संस्कृति तथा इतिहाससम्बन्धी अध्ययनलाई अझ समृद्ध बनाउन सक्छ ।
अन्ततः, संस्कृति केवल विगतको सम्झना होइन; त्यो वर्तमानको पहिचान र भविष्यको आधार पनि हो । मौखिक परम्परालाई लेखेर सुरक्षित राख्नु भनेको पुरानो कथा मात्र जोगाउनु होइन, एउटा समाजको सामूहिक स्मृति र पहिचानलाई भावी पुस्तासम्म सकारात्मक हस्तान्तरण गर्नु हो। ‘भागेश्वर महिमा’को मूल महत्व पनि यही सांस्कृतिक दायित्वमा देखिन्छ ।
