ईश्वरी प्रसाद खरेल
वि.सं. २०१३ साल चैत २० गते चितवनको शारदानगर क्षेत्रमा स्थापना भएको बखान सहकारीसँगै नेपालमा सहकारी आन्दोलनको औपचारिक सुरुवात भयो। त्यो समयको सामाजिक–आर्थिक अवस्था अत्यन्त कमजोर थियो । बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको पहुँच सीमित थियो, ग्रामीण क्षेत्रका मानिसहरू साहुकारको ऋणमा निर्भर थिए, र गरिबीले जीवनलाई जकडेको थियो । यस्तो अवस्थामा सहकारीको अवधारणा केवल आर्थिक उपाय मात्र थिएन, यो एक सामाजिक चेतनाको जागरण थियो—जहाँ मानिसहरूले बुझ्न थाले कि व्यक्तिगत रूपमा कमजोर भए पनि सामूहिक रूपमा बलियो बन्न सकिन्छ ।
सहकारीको मूल मर्म “सहकार्य” हो, जसले व्यक्तिलाई ‘म’ बाट ‘हामी’ तर्फ रूपान्तरण गराउँछ । यसको अर्थ केवल मिलेर पैसा जम्मा गर्नु वा ऋण लिनु मात्र होइन, बरु साझा उद्देश्य, साझा जिम्मेवारी र साझा लाभको आधारमा अघि बढ्नु हो । प्रारम्भिक चरणमा सहकारीले साना किसान र विपन्न वर्गलाई राहत दिने काम ग¥यो, तर क्रमशः यसले आर्थिक क्रियाकलापको दायरा विस्तार गर्दै उत्पादन, वितरण र सेवा क्षेत्रसम्म आफ्नो भूमिका फैलायो । यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनायो, स्थानीय स्रोत–साधनको उपयोग बढायो र समुदायमा आत्मनिर्भरता विकास ग¥यो ।
व्याख्यात्मक रूपमा हेर्दा, सहकारी आन्दोलनलाई तीन तहमा बुझ्न सकिन्छ—आर्थिक, सामाजिक र मनोवैज्ञानिक । आर्थिक रूपमा यसले पूँजीको पहुँच विस्तार गर्छ, जसले साना उद्यम र उत्पादनलाई सम्भव बनाउँछ । सामाजिक रूपमा यसले समानता, सहअस्तित्व र सामूहिक निर्णय प्रक्रियालाई बलियो बनाउँछ। मनोवैज्ञानिक रूपमा यसले व्यक्तिमा आत्मविश्वास र स्वामित्वको भावना विकास गराउँछ, जसले गर्दा मानिसहरू केवल सेवा उपभोक्ता नभई परिवर्तनका सहभागी बन्छन् ।
तर, समयसँगै सहकारीको विस्तार जति तीव्र भयो, त्यति नै यसको व्यवस्थापन जटिल बन्दै गयो । कतिपय संस्थाहरूमा देखिएको अपारदर्शिता, कमजोर नेतृत्व र वित्तीय अनुशासनको कमीले सहकारीको मूल उद्देश्यलाई नै चुनौती दिएको छ । यहाँ मुख्य प्रश्न उठ्छ—के सहकारी आफ्नो मूल दर्शनबाट विचलित भइरहेको छ ? जब सहकारीले सहकार्यभन्दा व्यक्तिगत लाभलाई प्राथमिकता दिन थाल्छ, तब त्यो सहकारी रहँदैन, केवल एउटा सामान्य संस्था मात्र बन्न पुग्छ । यसले देखाउँछ कि सहकारीको सफलताका लागि संरचना भन्दा पनि मूल्य र व्यवहार महत्वपूर्ण हुन्छन् ।
यही सन्दर्भमा “उद्यमशीलता र पारदर्शिता सहकारीको प्राथमिकता” भन्ने नाराको गहिरो अर्थ छ । उद्यमशीलता भन्नाले जोखिम लिन सक्ने क्षमता, नवीन सोच र उत्पादनमुखी गतिविधिमा लाग्ने मानसिकता बुझिन्छ । सहकारीहरूले यदि केवल बचत र ऋणमा सीमित नरही उत्पादन र व्यवसायिक गतिविधिमा केन्द्रित भए भने, यसले वास्तविक आर्थिक रूपान्तरण ल्याउन सक्छ । उदाहरणका लागि, कृषि सहकारीहरूले आधुनिक खेती प्रणाली अपनाएर उत्पादन वृद्धि गर्न सक्छन्, उद्योग सहकारीहरूले स्थानीय स्तरमै रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छन् ।
त्यस्तै, पारदर्शिता सहकारीको आत्मा हो । सहकारी सदस्यहरूको विश्वासमा टिकेको संस्था हो, र त्यो विश्वास कायम राख्न प्रत्येक आर्थिक तथा प्रशासनिक क्रियाकलाप स्पष्ट, खुला र उत्तरदायी हुनुपर्छ। पारदर्शिता नभएको सहकारी दीर्घकालीन रूपमा टिक्न सक्दैन, किनकि विश्वास गुमेपछि सदस्यहरूको सहभागिता घट्छ र संस्था कमजोर बन्दै जान्छ। त्यसैले, सुशासन, नियमित लेखा परीक्षण, सूचना प्रवाह र सदस्य सहभागिता अनिवार्य तत्व हुन् ।
अहिलेको डिजिटल युगमा सहकारीका लागि नयाँ अवसरहरू पनि प्रशस्त छन् । प्रविधिको प्रयोगले व्यवस्थापनलाई सरल, छिटो र पारदर्शी बनाउन सक्छ। अनलाइन सेवा, डिजिटल भुक्तानी र डेटा व्यवस्थापनले सहकारीलाई आधुनिक बनाउनुका साथै युवा पुस्तालाई आकर्षित गर्न सहयोग पु¥याउँछ । साथै, सहकारीहरूले स्थानीय स्रोत–साधनमा आधारित उद्यम विकासमा ध्यान दिएमा, यसले आयात प्रतिस्थापन र निर्यात प्रवद्र्धनमा समेत योगदान दिन सक्छ ।
अन्ततः, सहकारी आन्दोलनलाई केवल विगतको उपलब्धिका रूपमा होइन, भविष्यको सम्भावनाका रूपमा हेर्न आवश्यक छ । चितवनको बखानबाट सुरु भएको यो यात्रा आज देशव्यापी रूपमा फैलिएको छ, तर यसको दिगोपन र प्रभावकारिता यसमा आबद्ध मानिसहरूको सोच, नीयत र प्रतिबद्धतामा निर्भर छ । सहकारीको वास्तविक शक्ति पूँजीमा होइन, सहकार्यमा हुन्छ; संरचनामा होइन, विश्वासमा हुन्छ। यही सत्यलाई आत्मसात गर्दै उद्यमशीलता र पारदर्शितालाई व्यवहारमा उतार्न सके सहकारी आन्दोलनले समृद्ध र आत्मनिर्भर नेपालको निर्माणमा अझ सशक्त भूमिका खेल्न सक्छ ।
(लेखक भीमदत्त नगर सहकारी सञ्जालका अध्यक्ष हुन् ।)
