ईश्वरी प्रसाद खरेल
नेकपा एमालेका तत्कालीन महासचिव कमरेड मदन भण्डाaरी द्वारा प्रतिपादित जनताको बहुदलीय जनवाद नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको एक महत्वपूर्ण राजनीतिक सिद्धान्त मानिन्छ। यसको मुख्य विशेषताहरू यस प्रकार छन् ।
१.संविधानको सर्वोच्चताः–
जनताको बहुदलीय जनवादमा संविधानलाई राष्ट्रको सर्वोच्च कानुन तथा राज्य सञ्चालनको मुख्य आधारका रूपमा स्वीकार गरिएको छ । देशका सबै नागरिक, राजनीतिक दल, सरकार, न्यायपालिका, सुरक्षा निकाय तथा अन्य सम्पूर्ण राज्य संयन्त्र संविधानप्रति उत्तरदायी र प्रतिबद्ध हुनुपर्छ भन्ने मान्यता यस सिद्धान्तले राख्दछ । कुनै पनि व्यक्ति, संस्था वा नेतृत्व संविधानभन्दा माथि रहन सक्दैन । लोकतन्त्रको संरक्षण, नागरिकको मौलिक अधिकारको सुनिश्चितता, कानुनी शासनको स्थापना तथा सामाजिक न्यायको प्रत्याभूति संविधानकै प्रभावकारी कार्यान्वयनबाट सम्भव हुन्छ भन्ने विश्वास जनताको बहुदलीय जनवादले व्यक्त गर्दछ । संविधानको सम्मान र पालना भएमा मात्र देशमा स्थायित्व, समानता, शान्ति र लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको विकास हुन सक्छ भन्ने अवधारणा यसमा समावेश गरिएको छ ।
२.बहुलवादी खुला समाजः–
जनताको बहुदलीय जनवादमा बहुलवादी खुला समाजको अवधारणालाई अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । यस सिद्धान्तअनुसार समाजमा विभिन्न विचार, आस्था, संस्कृति, भाषा, धर्म तथा राजनीतिक मान्यताहरूको अस्तित्वलाई स्वीकार गरिनु पर्छ र सबैलाई सम्मान गरिनु पर्छ । प्रत्येक नागरिकलाई आफ्नो विचार स्वतन्त्र रूपमा व्यक्त गर्ने, संगठन खोल्ने, राजनीतिक गतिविधिमा सहभागी हुने तथा सञ्चार माध्यममार्फत आफ्नो धारणा सार्वजनिक गर्ने अधिकार हुनुपर्छ भन्ने मान्यता यसमा रहेको छ । खुला समाजमा राज्यले नागरिकका अधिकार र स्वतन्त्रताको संरक्षण गर्नुपर्छ तथा फरक विचार राख्ने व्यक्तिलाई दमन गर्नु हुँदैन । बहुलवादले समाजमा सहिष्णुता, सहअस्तित्व र लोकतान्त्रिक संस्कृतिको विकास गर्दछ । विभिन्न विचार र दृष्टिकोणबीच स्वस्थ प्रतिस्पर्धा र बहसबाट समाज अझ प्रगतिशील बन्न सक्छ भन्ने विश्वास जनताको बहुदलीय जनवादले राख्दछ । यसले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँदै जनताको सक्रिय सहभागितामार्फत राष्ट्र निर्माणको मार्ग प्रशस्त गर्ने उद्देश्य राखेको छ ।
३.शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्तः–
जनताको बहुदलीय जनवादमा शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्तलाई लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थाको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा स्वीकार गरिएको छ । यस सिद्धान्तअनुसार राज्यका प्रमुख अंगहरू : व्यवस्थापिका, कार्यपालिका र न्यायपालिका : बीच अधिकारको स्पष्ट बाँडफाँट हुनुपर्छ । व्यवस्थापिकाले कानुन निर्माण गर्ने, कार्यपालिकाले राज्य सञ्चालन तथा कानुन कार्यान्वयन गर्ने र न्यायपालिकाले स्वतन्त्र रूपमा न्याय सम्पादन गर्ने कार्य गर्दछ । यदि सम्पूर्ण शक्ति एउटै व्यक्ति वा संस्थामा केन्द्रित भयो भने अधिनायकवाद, भ्रष्टाचार र जनअधिकारको हनन हुने सम्भावना बढ्छ भन्ने मान्यता यस सिद्धान्तले राख्दछ । त्यसैले शक्ति सन्तुलन र नियन्त्रणको व्यवस्था आवश्यक मानिन्छ । स्वतन्त्र न्यायपालिका, उत्तरदायी सरकार र प्रभावकारी संसद लोकतन्त्रको संरक्षणका लागि अपरिहार्य तत्व हुन् । शक्ति पृथकीकरणले राज्यका अंगहरूबीच पारस्परिक नियन्त्रण र सन्तुलन कायम गरी नागरिक अधिकारको रक्षा गर्दछ । यसले कानुनी शासन, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व तथा लोकतान्त्रिक संस्कृतिको विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउँछ। जनताको बहुदलीय जनवादले जनताको अधिकार सुरक्षित राख्दै राज्य सञ्चालनलाई जनमुखी, जिम्मेवार र लोकतान्त्रिक बनाउने उद्देश्यका साथ यस सिद्धान्तलाई विशेष महत्व दिएको छ । तथा नियन्त्रण सहित प्रयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता जनताको बहुदलीय जनवादले औंल्याएको छ । विदेशी प्रविधिको प्रयोगले कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य, उद्योग तथा पूर्वाधार विकासमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ । तर राष्ट्रिय स्वाधीनता, आत्मनिर्भरता र जनहितमा असर पर्ने गरी वैदेशिक हस्तक्षेप स्वीकार गर्न नहुने विचार पनि यसमा समावेश गरिएको छ । यस सिद्धान्तले राष्ट्रिय हितको संरक्षण गर्दै विकास र आधुनिकिकरणलाई प्राथमिकता दिएको छ ।
१०. क्षतिपूर्तिको नीतिः–
जनताको बहुदलीय जनवादमा क्षतिपूर्तिको नीतिलाई न्याय र सन्तुलनको आधारमा स्वीकार गरिएको छ । राज्यले कुनै सार्वजनिक हितको कार्यका लागि निजी सम्पत्ति अधिग्रहण गर्नुपरेमा सम्बन्धित व्यक्तिलाई उचित क्षतिपूर्ति दिनुपर्छ भन्ने मान्यता यस सिद्धान्तले राख्दछ । विकास निर्माण, राष्ट्रियकरण वा अन्य सरकारी योजनाबाट कसैको सम्पत्ति वा अधिकार प्रभावित भएमा राज्यले न्यायपूर्ण व्यवहार गर्नुपर्ने अवधारणा यसमा समावेश गरिएको छ । यसले नागरिकमा राज्यप्रति विश्वास बढाउन मद्दत गर्दछ । क्षतिपूर्तिको नीतिले निजी सम्पत्तिको सम्मान गर्दै सामाजिक न्याय र विकासबीच सन्तुलन कायम गर्ने प्रयास गर्दछ। कुनै पनि परिवर्तन जनहितका लागि भए पनि प्रभावित नागरिकलाई अन्याय हुन नदिनु लोकतान्त्रिक राज्यको दायित्व हो भन्ने विचार जनताको बहुदलीय जनवादले अघि सारेको छ ।
११. वैदेशिक नीतिः–
जनताको बहुदलीय जनवादले राष्ट्रिय स्वाधीनता, असंलग्नता र पारस्परिक सम्मानमा आधारित वैदेशिक नीतिलाई महत्व दिएको छ । नेपालले सबै राष्ट्रसँग समानता र मित्रताको सम्बन्ध कायम गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता यस सिद्धान्तले राख्दछ । कुनै पनि शक्तिराष्ट्रको दबाब वा हस्तक्षेप स्वीकार नगरी राष्ट्रिय हितलाई सर्वोपरि राख्नुपर्ने विचार यसमा समावेश गरिएको छ । शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, आपसी सहयोग तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा सम्मानजनक व्यवहारलाई प्राथमिकता दिइएको छ । वैदेशिक नीतिको मुख्य उद्देश्य देशको स्वाधीनता, सुरक्षा, आर्थिक विकास र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठाको संरक्षण गर्नु हो । जनताको बहुदलीय जनवादले राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राख्दै सन्तुलित र स्वतन्त्र विदेश नीति अपनाउनुपर्ने धारणा प्रस्तुत गर्दछ ।
१२. नेतृत्व र अधिनायकत्वः–
जनताको बहुदलीय जनवादले सक्षम, जिम्मेवार र जनउत्तरदायी नेतृत्वको आवश्यकता स्वीकार गर्दछ तर अधिनायकवादको विरोध गर्दछ। नेतृत्व जनताको सेवकका रूपमा रहनुपर्छ, शासकका रूपमा होइन भन्ने मान्यता यस सिद्धान्तले राख्दछ । कुनै एक व्यक्ति वा समूहमा सम्पूर्ण शक्ति केन्द्रित हुँदा लोकतन्त्र कमजोर हुने र जनअधिकार हनन हुने सम्भावना बढ्छ । त्यसैले सामूहिक नेतृत्व, आलोचना–आत्मआलोचना र लोकतान्त्रिक पद्धतिलाई महत्व दिइएको छ । जनताको इच्छा र आवश्यकताअनुसार काम गर्ने नेतृत्व मात्र सफल हुन सक्छ भन्ने विश्वास यस सिद्धान्तमा रहेको छ । अधिनायकवादले समाजमा भय, दमन र असमानता बढाउँछ भने लोकतान्त्रिक नेतृत्वले सहभागिता, विश्वास र उत्तरदायित्वको विकास गर्दछ । जनताको बहुदलीय जनवादले जनमुखी र लोकतान्त्रिक नेतृत्वलाई विशेष महत्व दिएको छ ।
१३. जनवादी व्यवस्थाको सुदृढीकरणः–
जनताको बहुदलीय जनवादको मुख्य उद्देश्य जनवादी व्यवस्थालाई बलियो र संस्थागत बनाउनु हो । लोकतन्त्र केवल निर्वाचनमा सीमित नभई जनताको निरन्तर सहभागिता, अधिकारको संरक्षण र सामाजिक न्यायको सुनिश्चिततासँग सम्बन्धित हुन्छ भन्ने मान्यता यस सिद्धान्तले राख्दछ । जनवादी व्यवस्थालाई सुदृढ बनाउन नागरिक सचेतना, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र कानुनी शासन आवश्यक मानिन्छ । राज्य सञ्चालनमा जनताको सहभागिता बढाउँदै लोकतान्त्रिक संस्थाहरूलाई प्रभावकारी बनाउनु यसको मुख्य लक्ष्य हो । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, समान अवसर र सामाजिक सुरक्षामार्फत जनताको जीवनस्तर उकास्ने प्रयास पनि जनवादी व्यवस्थाको महत्वपूर्ण पक्ष हो । लोकतन्त्रलाई स्थायी, जनमुखी र न्यायपूर्ण बनाउँदै समाजलाई प्रगतिशील दिशातर्फ अघि बढाउनु जनताको बहुदलीय जनवादको प्रमुख उद्देश्य मानिन्छ ।
जनताको बहुदलीय जनवादका यि१३ वटा बुँदाहरूलाई व्यवहारमा सही रूपमा लागू गर्नु यसको मूल उद्देश्य हो। तर राजनीतिक अभ्यासको क्रममा कहिलेकाहीँ सिद्धान्तको सारलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न नसक्दा वा आ–आफ्नो स्वार्थअनुरुप व्याख्या गर्दा समस्या उत्पन्न हुन सक्छ । जब सिद्धान्तलाई जस्ताको तस्तै जनमुखी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकिँदैन र यसको अपव्याख्या वा आंशिक प्रयोग हुन्छ, तब संगठनभित्र असन्तुलन, आन्तरिक विवाद र जनविश्वासमा कमी आउछ !त्यो नै अहिले एमालेको प्रमुख समस्या हो । सिद्धान्तको आत्मा लोकतन्त्र, पारदर्शिता र जनउत्तरदायित्व हो, तर त्यसबाट टाढा जाने अवस्था आएमा राजनीतिक संगठनले चुनौती सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले जनताको बहुदलीय जनवादलाई सफल बनाउन यसको मूल मर्मलाई स्पष्ट रूपमा बुझेर स्वार्थ अनुरुप व्याख्या नगरी व्यवहारमा लागू गर्नु नै आज एमालेको प्रमुख चुनौती छ । अस्तु
लेखक एमाले केन्द्रीय लेखा आयोग सचिव हुन् ।
