डम्मर सिंह साउद
कञ्चनपुरको महेन्द्रनगरलाई बुझ्न खोज्दा हामी अहिले देखिने सडक, पसल र सरकारी भवनहरू हेरेर मात्र पुग्दैन । यो सहरको जन्म एउटा योजनाबद्ध दृष्टिबाट भएको थियो, र त्यो दृष्टि बोकेर अघि बढ्ने नेतृत्व राजा महेन्द्र थिए । सुदूरपश्चिम लामो समयसम्म केन्द्रबाट टाढा परेको भूभाग मानिन्थ्यो, तर उनले यस क्षेत्रलाई राष्ट्रिय जीवनको अभिन्न भाग बनाउने सोच राखे । प्रशासनिक संरचना सार्ने, बजार व्यवस्थापन गर्ने, यातायातको पहुँच विस्तार गर्ने, र सीमावर्ती सम्भावनालाई आर्थिक गतिसँग जोड्ने निर्णयहरूले यहाँको रूपरेखा बदलिदियो । राज्यले जब कुनै ठाउँमा आफ्नो उपस्थिति मजबुत बनाउँछ, त्यहाँ आत्मविश्वास पलाउँछ, व्यापार चल्छ, बसाइँसराइ बढ्छ, र विस्तारै सहरको धड्कन तीव्र बन्छ। महेन्द्रनगरको हकमा यही प्रक्रिया देखियो, जसका कारण धेरै स्थानीय बासिन्दाले आज पनि यसको प्रारम्भिक विकासलाई राजा महेन्द्रको दूरदर्शितासँग जोडेर सम्झन्छन् ।
राजा महेन्द्रको योगदानलाई केवल एउटा सहरमा सीमित गरेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन, किनकि उनले अघि सारेको राष्ट्रनिर्माणको परियोजनाले नेपालभर प्रभाव पारेको थियो । सडक सञ्जाल विस्तार, औद्योगिक क्षेत्र स्थापना, शिक्षा र स्वास्थ्य संस्थाको विकास, राष्ट्रिय पहिचानलाई बलियो बनाउने प्रयास, आर्थिक संस्थाहरूको निर्माण र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा आत्मविश्वासपूर्ण उपस्थिति जस्ता कदमहरूले राज्यलाई आधुनिक ढाँचामा उभ्याउने आधार तयार गरे । महेन्द्रनगर त्यस व्यापक सोचको सजीव उदाहरण बन्यो, जहाँ विकासलाई नक्साबाट उतारेर जमीनमा देखाउने प्रयास गरियो । यही कारणले यहाँ उनको स्मरण हुँदा धेरैका मनमा कृतज्ञताको भावना जाग्छ, किनकि उनीहरूले इतिहासलाई किताबमा होइन, आफ्नै वरिपरि बनेका संरचनामा अनुभव गरेका छन् ।
आज सीमावर्ती चहलपहल, पक्की सडक, सरकारी कार्यालयको उपस्थिती, विद्यालय र क्याम्पसको विस्तार, बजारको गतिशीलता र अन्तरदेशीय व्यापारको सम्भावनाले भरिएको महेन्द्रनगरलाई हेर्दा धेरैलाई विश्वास गर्न गाह्रो हुन्छ कि केही दशकअघि यही ठाउँ साधारण बस्तीका रूपमा चिनिन्थ्यो । उर्वर भूमि थियो, मेहनती मानिस थिए, व्यापारका ढोका खुल्न सक्ने भूगोल थियो, तर योजनाबद्ध संरचना र राज्यको प्राथमिकता भने कमजोर थियो। अवसरहरू आँखाअगाडि भएर पनि त्यसलाई अघि बढाउने नीति र संयोजन नहुँदा विकासको गति सुस्त थियो। त्यसैले यहाँको परिवर्तनलाई बुझ्न विगत र वर्तमानलाई सँगै राखेर हेर्न आवश्यक हुन्छ ।
देशदर्शनका क्रममा यस भूभागमा पुग्दा राजा महेन्द्रले सम्भावनाको यही चित्र पढे। उनले प्रशासनिक केन्द्र सार्ने, सरकारी संयन्त्रलाई नजिक ल्याउने, सडक र यातायातको जालो विस्तार गर्ने, तथा व्यवस्थित आवास र बजार विकास गर्ने निर्णयहरू अघि बढाएपछि वातावरण फेरिन थाल्यो । राज्य आएपछि सेवा आयो, सेवासँगै मानिसको आवागमन बढ्यो, व्यापार फस्टायो, रोजगारीका ढोका खुले । विस्तारै त्यो पुरानो बस्तीले सहरको पहिचान लिन थाल्यो । यही रूपान्तरणलाई सम्झँदा धेरै स्थानीय बासिन्दाका लागि महेन्द्रनगर केवल बस्ने ठाउँ मात्र होइन, एउटा इतिहास र पहिचान बोकेको महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो, जहाँ सम्भावनालाई वास्तविकतामा बदलिएको देखिएको छ ।
राजा महेन्द्र वीर विक्रम शाहको जीवनयात्रा दरबारको परिधिभित्र सुरु भए पनि उनको दृष्टि दरबारका पर्खालभन्दा धेरै टाढासम्म फैलिएको थियो । ११ जुन १९२० मा जन्मिएका उनले बाल्यकालदेखि नै राज्य, समाज र शक्ति संरचनालाई नजिकबाट हेर्ने अवसर पाए । औपचारिक शिक्षाभन्दा स्वाध्याय, अनुभूति र निरन्तर अवलोकनले उनको सोच निर्माण ग¥यो । १९५५ मा गद्दी सम्हालेपछि उनले नेपाललाई आधुनिक युगसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने, भौगोलिक रूपमा जोडिएको र राजनीतिक रूपमा एकीकृत राष्ट्र बनाउने आकांक्षा खुला रूपमा व्यक्त गरे । उनको व्यक्तित्वमा सर्जकको संवेदनशीलता, शासकको दृढता र कूटनीतिज्ञको सन्तुलन मिसिएको देखिन्थ्यो, जसले निर्णयहरूलाई केवल तत्कालीन फाइदामा सीमित नराखी दीर्घकालीन प्रभावतर्फ मोड्ने प्रयास ग¥यो ।
उनको नेतृत्वमा नेपालले योजनाबद्ध विकासलाई संस्थागत रूप दिन थाल्यो। राष्ट्रिय योजना आयोग सक्रिय बन्दै गयो र पञ्चवर्षीय योजनामार्फत राज्यले पहिलो पटक समग्र विकासलाई एउटै फ्रेममा राखेर हेर्न थाल्यो । कृषि सुधारदेखि औद्योगिक उत्पादन, यातायात विस्तारदेखि ऊर्जा, शिक्षा र स्वास्थ्यसम्मका क्षेत्रहरूलाई जोडेर राष्ट्रको भविष्य कस्तो बनाउने भन्ने स्पष्ट दिशाबोध देखा प¥यो । बालाजु, पाटन, हेटौंडा जस्ता औद्योगिक क्षेत्रको स्थापना, चिनी मिल, चुरोट कारखाना, छाला जुत्ता उद्योग लगायतका परियोजनाले उत्पादन र रोजगारीको वातावरण सिर्जना गरे। ती प्रयासले नेपाललाई उपभोग मात्र गर्ने होइन, निर्माण गर्ने देश बन्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिएका थिए ।
आर्थिक संरचना बलियो नबनाई विकास सम्भव हुँदैन भन्ने बुझाइका साथ उनले वित्तीय संस्थाहरूलाई सुदृढ बनाए । बैंकिङ प्रणाली विस्तार भयो, बीमाको दायरा बढ्यो, र नेपाली मुद्रालाई राष्ट्रिय आर्थिक स्वाभिमानको प्रतीकका रूपमा स्थापित गर्ने नीति अघि बढाइयो । यसले आन्तरिक कारोबारलाई व्यवस्थित ग¥यो र राज्यलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्ने आधार दियो । अर्थतन्त्रलाई संस्थागत बाटोमा हिँडाउनु उनका ठूला उपलब्धिमध्ये एक मानिन्छ, किनकि यसले पछिल्ला दशकहरूको विकास यात्रालाई निरन्तरता दिन सहयोग ग¥यो ।
पूर्वाधार निर्माणतर्फ उनको योगदान झन् प्रत्यक्ष रूपमा अनुभूत हुन्छ । पूर्व पश्चिम महेन्द्र राजमार्गले देशको तराई क्षेत्रलाई एउटै धागोमा गाँस्यो र प्रशासन, व्यापार तथा सामाजिक सम्पर्कलाई अभूतपूर्व रूपमा सहज बनायो । अरनिको र पृथ्वी राजमार्गजस्ता मार्गहरूले पहाड, तराई र राजधानीबीचको दूरी घटाए । सडक सञ्जाल विस्तारसँगै बजार फस्टायो, सेवा पुग्यो, र राज्यको पहुँच दुर्गम क्षेत्रमा फैलियो । भौगोलिक रूपमा टुक्रिएको देशलाई नजिक ल्याउने यो प्रयासले राष्ट्रिय एकताको अनुभूति बलियो बनायो ।
शिक्षा, समाज र संस्कृतितर्फ पनि उनले महत्त्वपूर्ण पहल गरे । त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थापना उच्च शिक्षामा आत्मनिर्भर बन्ने ऐतिहासिक कदम थियो, जसले देशभित्रै दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने बाटो खोल्यो । विद्यालय विस्तार, छात्रवृत्ति र नयाँ अवसरहरूले चेतनाको दायरा फराकिलो बनाए । नयाँ मुलुकी ऐनले कानुनी समानताको आधार तयार ग¥यो र विभेदविरुद्ध राज्यको प्रतिबद्धता देखायो। राष्ट्रिय झण्डा, गान, भाषा र अन्य प्रतीकहरूलाई संस्थागत बनाउँदै साझा पहिचान निर्माण गर्ने प्रयास गरियो । साथै, साहित्य र कलाप्रति उनको आफ्नै रुचिले प्रज्ञा प्रतिष्ठान र नाचघरजस्ता संस्थालाई जन्म दियो, जसले सांस्कृतिक उन्नयनलाई राष्ट्रिय महत्वको विषय बनायो । यी सबै कामहरू मिलेर उनको शासनकाललाई विकास, संरचना र राष्ट्रबोध निर्माणको महत्वपूर्ण अध्यायका रूपमा स्थापित गर्छन् ।
महेन्द्रनगरका बासिन्दाका लागि राजा महेन्द्र केवल इतिहासका पात्र होइनन्, उनी त्यो विकासशील दृष्टिको प्रत्यक्ष प्रतीक हुन् जसले सहरलाई आजको रूप दिएको छ । पूर्व–पश्चिम सञ्जालको विस्तार, व्यवस्थित बजार, सरकारी कार्यालयहरूको स्थापना, शिक्षाको पहुँच र रोजगारीका अवसरहरू—यी सबै उनको नेतृत्व र दूरदर्शिताको प्रत्यक्ष फलस्वरूप हुन् । धेरै पुराना परिवार भन्छन्, “सहरले गति पाएको त्यही कालमा हो,” र यही भावनाले आज पनि उनीहरूलाई आफ्नो इतिहासप्रति गर्व गर्न बाध्य बनाउँछ । सालिक र स्मारक उनीहरूको लागि केवल ढुङ्गा र धातुको संरचना होइन; यो सम्मानको प्रतीक हो, आभारको रूप हो, र विकासको सुरुवातलाई सम्झाउने जीवित स्मृति हो ।
कुनै पनि नेताको जीवन पूर्णतः विवादरहित हुँदैन । राजा महेन्द्रको निर्णय र नीतिहरूमा आलोचना छन्, तर योगदानको मूल्यांकन गर्दा उनले स्थापना गरेका संरचना, सुरु गरिएका प्रक्रियाहरू र देशलाई दिएको दिशा पनि विचारणीय हुन्छ । आज हामी प्रयोग गरिरहेका सडक, बजार, औद्योगिक क्षेत्र, शिक्षा र स्वास्थ्य संस्थाहरू, बैंकिङ प्रणाली, र राष्ट्रिय प्रतीकहरूको जरा त्यही समयमा गाडिएको थियो । महेन्द्रनगरको आधुनिक स्वरूप, बजारको चहलपहल, प्रशासनिक पहुँच र सामाजिक गतिशीलता उनको नेतृत्वको प्रत्यक्ष फल हुन् । इतिहासलाई केवल विवाद र आलोचनाबाट हेर्ने होइन, योगदान र उपलब्धिका दृष्टिबाट पनि बुझ्न जरुरी छ ।
महेन्द्रनगरको भविष्य निर्माण गर्दा यसको उत्पत्तिको कथा बिर्सन मिल्दैन। शहरले अघि बढ्दा विगतले दिएको आधार स्वीकार गर्नु परिपक्वता हो । सम्मान र आलोचना सँगसँगै बाँच्न सक्ने दृष्टिकोण अपनाउन सकिएमा मात्र सहरले आफ्नो पहिचान मजबुत बनाउँछ । राजा महेन्द्रले जहाँ बाटो खोले, बजार फस्टाए, प्रशासनिक पहुँच सुदृढ भयो, शिक्षा र स्वास्थ्यमा सुधार भयो—त्यो आधार आज पनि यहाँका बासिन्दाको जीवनमा अनुभव गर्न सकिन्छ। यही कारणले महेन्द्रनगरमा उनको नाम र योगदान केवल स्मृति होइन, प्रेरणाको स्रोत पनि बनेको छ ।
राजा महेन्द्र वीर विक्रम शाहको जीवन र योगदानलाई हेर्दा स्पष्ट हुन्छ कि उनी केवल राजनीतिक नेतृत्वको रुपमा मात्र होइन, राष्ट्रनिर्माणका अग्रणी व्यक्तित्वका रूपमा पनि स्मरणीय छन् । उनले नेपाललाई विश्वसँग परिचित गराउने, प्रशासनिक पहुँचलाई सुदूर भूभागसम्म फैलाउने, पूर्वाधार निर्माणमा नयाँ युगको शुरुआत गर्ने, शिक्षा र उद्योगको आधार तयार गर्ने कामहरू गरे । उनका यी प्रयास बिना आजको आधुनिक नेपाल कल्पना गर्न गाह्रो हुन्थ्यो। महेन्द्रनगर त्यसैको प्रत्यक्ष प्रमाण हो—सुदूरपश्चिमको भूभागलाई योजनाबद्ध रूपमा विकसित गर्दै राज्यको उपस्थितिलाई यहाँको जीवनसँग जोड्ने निर्णयले सहरलाई मात्र होइन, यहाँका बासिन्दालाई पनि नयाँ अवसर र पहिचान दिएको छ ।
यसै सन्दर्भमा महेन्द्रनगरको महेन्द्र स्मारकमा राजा महेन्द्रको सालिक पुनस्र्थापना केवल मूर्तिको पुनर्निर्माण होइन, यो राष्ट्रको इतिहास, विकासशील दृष्टि र साझा पहिचानको सम्मान हो । यहाँका बासिन्दाहरूले यस सन्दर्भमा स्पष्ट समर्थन देखाइरहेका छन्, किनभने सालिकले उनीहरूको शहरको उत्पत्ति र विकासलाई सम्झाउने र प्रेरणा दिने माध्यमको भूमिका खेल्छ। इतिहासप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्दै, राजा महेन्द्रको योगदानलाई मूल्यांकन गर्दै, र भविष्यको विकासलाई ध्यानमा राख्दै सहजीकरणका साथ यो स्मारक पुनस्र्थापना गर्नु महेन्द्रनगर र यहाँका बासिन्दाको साझा जिम्मेवारी र गर्वको प्रतीक बनेको छ। त्यसैले राष्ट्रको इतिहास र पहिचानलाई संरक्षण गर्न महेन्द्रनगरको महेन्द्र स्मारकमा राजा महेन्द्रको सालिक पुनस्र्थापना गर्ने कार्यमा सम्पूर्ण महेन्द्रनगरवासीहरूको समर्थन रहेको यथार्थलाई सम्मान गर्दै सालिक पुनस्र्थापनामा सबैले सहयोग र सहजीकरण गर्नु आजको आवश्यकता हो ।
(लेखक सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन् ।)
