– ईश्वरी प्रसाद खरेल
नेपाल कृषि प्रधान देश हो। देशको अधिकांश जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा निर्भर छ । तर पछिल्ला वर्षहरूमा कृषि उत्पादन बढाउने नाममा रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोग हुँदै आएको छ । यसले केही समयका लागि उत्पादन बढाए पनि दीर्घकालीन रूपमा माटोको उर्वराशक्ति घटाउने, वातावरण प्रदूषित गर्ने र मानव स्वास्थ्यमा समेत नकारात्मक असर पार्ने तथ्य विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन् । त्यसैले अब रासायनिक मलको विकल्पका रूपमा अर्गानिक मलको प्रयोगलाई केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय सरकारले उच्च प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने समय आएको छ ।
रासायनिक मलको निरन्तर प्रयोगले माटोको प्राकृतिक संरचना बिगार्ने, लाभदायक सूक्ष्म जीवहरू नष्ट गर्ने र माटोलाई क्रमशः निर्जीव बनाउने खतरा बढाएको छ । आज किसानले पहिलेभन्दा बढी मल हाल्दा पनि उत्पादन अपेक्षित रूपमा बढ्न सकेको छैन । यसले माटोको गुणस्तरमा आएको गिरावट स्पष्ट देखाउँछ । माटोको स्वास्थ्य कमजोर हुँदा त्यसको प्रत्यक्ष असर खाद्यान्नको गुणस्तरमा पर्छ र अन्ततः मानव स्वास्थ्यमा समेत असर पुग्छ ।
रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोगबाट उत्पादित खाद्यान्नमा रहने अवशेष पदार्थका कारण विभिन्न प्रकारका स्वास्थ्य समस्या बढ्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिँदै आएको छ । स्वस्थ नागरिक निर्माण गर्न स्वस्थ खाद्यान्न आवश्यक छ, र स्वस्थ खाद्यान्नका लागि स्वस्थ माटो अपरिहार्य हुन्छ । त्यसैले माटो र मानव स्वास्थ्यलाई जोगाउने दीर्घकालीन उपाय भनेकै अर्गानिक खेती र अर्गानिक मलको प्रयोग हो ।
अर्कोतर्फ, नेपालले हरेक वर्ष रासायनिक मल खरिद गर्न अरबौँ रुपैयाँ विदेश पठाइरहेको छ । मलको अभाव हुँदा किसानले सास्ती भोग्नुपर्छ, कालोबजारी बढ्छ र खेतीपाती नै प्रभावित हुन्छ । विदेशी मुलुकमा निर्भर भएर कृषि प्रणाली सञ्चालन गर्नु दीर्घकालीन समाधान हुन सक्दैन । बरु गाउँघरमै उपलब्ध गोबर, जैविक फोहोर, पातपतिङ्गर तथा अन्य प्राकृतिक स्रोत प्रयोग गरेर अर्गानिक मल उत्पादन गर्न सकिन्छ । यसले आयात घटाउनुका साथै स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्न पनि मद्दत गर्छ ।
आज संसारका धेरै देशहरू रासायनिक मलमा निर्भरता घटाउँदै अर्गानिक खेतीतर्फ अग्रसर भइरहेका छन् । विशेषगरी भुटानले १०० प्रतिशत अर्गानिक कृषि प्रणालीको लक्ष्य लिएको छ । क्युबा, डेनमार्क, अस्ट्रिया, जर्मनी, स्विट्जरल्याण्ड र स्वीडेन जस्ता देशहरूले अर्गानिक खेतीलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्दै रासायनिक मल तथा विषादीको प्रयोग घटाउने नीति अवलम्बन गरेका छन् । यी देशहरूको अनुभवले देखाएको छ कि स्वस्थ माटो, स्वस्थ खाद्यान्न र स्वस्थ नागरिक निर्माणका लागि अर्गानिक खेती नै दिगो विकल्प हो ।
त्यसैले केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय सरकारले अर्गानिक मल उत्पादन तथा प्रयोगलाई विशेष प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । स्थानीय तहले गाउँगाउँमा कम्पोस्ट मल उत्पादन केन्द्र स्थापना गर्न सक्ने, प्रदेश सरकारले अर्गानिक खेती प्रवद्र्धनका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्ने र केन्द्र सरकारले स्पष्ट नीति, बजेट तथा बजार व्यवस्थापन गर्न सक्ने अवस्था छ । तीनै तहका सरकारबीच समन्वय गरेर अर्गानिक कृषि अभियानलाई राष्ट्रिय आन्दोलनकै रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ ।
विशेष गरी, रासायनिक मलको सट्टा अर्गानिक मल प्रयोग गर्ने किसानलाई आर्थिक प्रोत्साहन दिनु अत्यन्त आवश्यक छ । अर्गानिक मल प्रयोग गर्ने किसानलाई अनुदान, सहुलियत ऋण, बीमा, उत्पादनको उचित मूल्य तथा बजार सुनिश्चितता प्रदान गर्न सकिन्छ। जसले किसानलाई अर्गानिक खेतीतर्फ आकर्षित गर्ने मात्र होइन, देशलाई दीर्घकालीन रूपमा आत्मनिर्भर र स्वस्थ कृषि प्रणालीतर्फ उन्मुख गराउनेछ ।
अब प्रश्न केवल उत्पादन बढाउने होइन, स्वस्थ माटो, स्वस्थ खाद्यान्न र स्वस्थ नागरिक निर्माण गर्ने हो । रासायनिक मलले तत्काल उत्पादन दिन सक्छ, तर अर्गानिक मलले पुस्तौँसम्म माटोलाई जीवन दिन्छ । त्यसैले अर्गानिक खेतीलाई राष्ट्रिय अभियानका रूपमा अघि बढाउँदै किसानलाई प्रोत्साहन गर्नु आजको आवश्यकता मात्र होइन, भोलिको सुरक्षित भविष्य निर्माण गर्ने आधार पनि हो ।
लेखक भीमदत्त नगर सहकारी सञ्जालका अध्यक्ष हुन् ।
